Seplenienie międzyzębowe i boczne:
jak je rozpoznać i od czego zacząć terapię
Zaktualizowano 28 października 2026
Gdy język wsuwa się między zęby albo powietrze ucieka bokiem, sama praca nad głoską często nie wystarcza. Porządkujemy podstawy: rodzaje seplenienia, jego przyczyny i trzy proste obserwacje, od których możesz zacząć w gabinecie.
Czym jest seplenienie i jakie są jego rodzaje?
Seplenienie, czyli sygmatyzm, to nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych. Należą do nich trzy szeregi: ciszący (ś, ź, ć, dź), syczący (s, z, c, dz) i szumiący (sz, ż, cz, dż). Wada może dotyczyć jednej głoski, jednego szeregu albo wszystkich trzech.
W podziale objawowym wyróżnia się trzy postacie. Sygmatyzm właściwy to zniekształcenie głoski, parasygmatyzm to zastępowanie jej inną głoską, a mogisygmatyzm to jej opuszczanie. W obrębie sygmatyzmu właściwego opisano wiele odmian, niektórzy autorzy wymieniają ich nawet 50. W gabinecie najczęściej spotkasz dwie: międzyzębowe i boczne.
Seplenienie międzyzębowe
W seplenieniu międzyzębowym (sygmatyzmie międzyzębowym, inaczej interdentalnym) czubek języka wsuwa się między zęby, a żuchwa się opuszcza. Język jest płaski i nie tworzy rowka w linii środkowej. Głoska brzmi tępo, podobnie jak angielskie „th”. Wada może objąć wszystkie głoski dentalizowane, ale najczęściej dotyczy szeregu syczącego.
Seplenienie boczne
W seplenieniu bocznym (sygmatyzmie lateralnym) język układa się niesymetrycznie, a powietrze wydostaje się nie środkiem, tylko bokiem: z jednej albo z obu stron. Często widać nierówno rozchylone wargi albo unoszący się policzek po stronie, przez którą ucieka powietrze. Głoska jest wyraźnie zniekształcona i brzmi tak, jakby osoba mówiąca miała coś w ustach.
| Cecha | Seplenienie międzyzębowe | Seplenienie boczne |
|---|---|---|
| Ułożenie języka | czubek języka między zębami, język płaski | język ułożony niesymetrycznie |
| Którędy płynie powietrze | do przodu, między zębami a językiem | bokiem, z jednej lub obu stron |
| Brzmienie | tępe, podobne do angielskiego „th” | wyraźnie zniekształcone, „jakby coś było w ustach” |
| Co widać | język w szparze między zębami, opuszczona żuchwa | asymetria warg, unoszący się policzek |
Skąd się bierze seplenienie międzyzębowe i boczne?
Seplenienie rzadko jest problemem samej głoski. W literaturze logopedycznej seplenienie międzyzębowe wiąże się przede wszystkim z nieprawidłowym torem oddychania, na przykład przy częstych infekcjach górnych dróg oddechowych i alergiach. Prawie zawsze towarzyszy też zgryzowi otwartemu.
Podobny obraz opisuje Amerykańskie Stowarzyszenie Mowy, Języka i Słuchu (ASHA) w materiałach o zaburzeniach miofunkcjonalnych w obrębie jamy ustnej i twarzy. Zniekształcona wymowa „s” i „z”, często w postaci seplenienia międzyzębowego, jest tam wymieniona obok takich sygnałów jak:
- otwarte usta i rozchylone wargi w spoczynku,
- język spoczywający między zębami albo wysunięty do przodu,
- wsuwanie języka między zęby podczas połykania,
- skrócone wędzidełko języka i wady zgryzu, na przykład zgryz otwarty,
- utrzymujące się ślinienie po 4. roku życia.
Żaden z tych sygnałów osobno nie przesądza o rozpoznaniu, ale ich zestaw wskazuje, że warto ocenić funkcje.
ASHA podkreśla, że przyczyny są zwykle złożone. Składają się na nie między innymi utrudnione oddychanie przez nos (powiększone migdałki, alergie), utrwalone nawyki ssania i różnice w budowie jamy ustnej.
Norma rozwojowa czy wada?
W powszechnym przekonaniu, a czasem także w praktyce logopedycznej, wymowę międzyzębową małego dziecka uznaje się za etap rozwoju mowy, który stopniowo ustępuje około 5. roku życia. Pogląd ten nie jest jednak bezsporny. Elżbieta Stecko i Maria Hortis-Dzierzbicka na łamach „Nowej Pediatrii” zwróciły uwagę, że wymowa międzyzębowa może wynikać z nieprawidłowego oddychania, połykania i fonacji, a więc nie musi być fizjologiczna.
Dla ciebie oznacza to jedno: u młodszego dziecka warto oceniać nie tylko wiek, ale też funkcje, które mogą podtrzymywać wymowę międzyzębową. Decyzję o terapii podejmujesz po zbadaniu konkretnego dziecka.
Jak rozpoznać seplenienie w gabinecie: trzy proste obserwacje
Pełna diagnoza obejmuje wywiad, ocenę budowy aparatu artykulacyjnego, motoryki narządów mowy i funkcji prymarnych, czyli odgryzania, gryzienia, żucia, oddychania i połykania. Na początek wystarczą jednak trzy obserwacje, które możesz wprowadzić na najbliższej wizycie.
- Patrz na spoczynek, nie tylko na mowę. Zanim poprosisz o powtarzanie wyrazów, obserwuj dziecko, gdy nie mówi: czy usta są zamknięte, gdzie leży język, czy oddycha nosem. Pozycja spoczynkowa języka często podtrzymuje wadę.
- Sprawdź wzrokiem „t”, „d”, „n” i „l”. Międzyzębowa realizacja tych głosek brzmi prawie tak samo jak prawidłowa, więc łatwo ją przeoczyć przy ocenie słuchowej. Stecko i Hortis-Dzierzbicka zauważają, że międzyzębowa wymowa głosek dentalizowanych współwystępuje z międzyzębową wymową głosek przedniojęzykowo-zębowych, a te trzeba ocenić wzrokowo.
- Przy seplenieniu bocznym szukaj, którędy ucieka powietrze. Obserwuj kąciki ust i policzki podczas wymowy „s” albo „sz”. Asymetria warg albo unoszący się policzek podpowiadają, po której stronie powstaje szczelina. W terapii seplenienia bocznego ważne jest nauczenie dziecka kierowania strumienia powietrza środkiem.
Dlaczego terapia samej głoski często nie wystarcza?
Według Encyklopedii Logopedii Komlogo trwałe usunięcie artykulacji międzyzębowej jest bardzo trudne albo niemożliwe bez wyeliminowania jej przyczyny. Jeśli dziecko przez cały dzień oddycha ustami, a przy połykaniu wsuwa język między zęby, głoska wywołana przy stoliku nie ma się na czym utrzymać.
Dlatego w podejściu miofunkcjonalnym przed wywoływaniem głosek pracuje się nad funkcjami: oddychaniem przez nos, pozycją spoczynkową języka, połykaniem i stabilizacją żuchwy. O tym, czym jest terapia miofunkcjonalna i dla kogo jest przeznaczona, piszemy w osobnym artykule. Jeśli pracujesz też z napięciem mięśni twarzy, zajrzyj do tekstu NTUT w logopedii: co to jest i na czym polega metoda.
Kiedy potrzebna jest współpraca z ortodontką i laryngolożką?
W pracy z seplenieniem logopedka rzadko działa sama. Przy wadzie zgryzu potrzebne jest leczenie ortodontyczne, a przy chorobach laryngologicznych, na przykład powiększonych migdałkach, odpowiednie leczenie laryngologiczne. ASHA zaleca, żeby alergolożka, ortodontka i laryngolożka wykluczyły albo usunęły przeszkody w oddychaniu przez nos, zanim terapia zajmie się nawykiem utrzymywania zamkniętych ust.
Sygnały, które wskazują, że warto zaproponować rodzicowi konsultację u innej specjalistki:
- otwarty albo krzyżowy zgryz,
- skrócone wędzidełko języka,
- stałe oddychanie ustami, także w nocy,
- chrapanie i inne objawy zaburzeń oddychania w czasie snu.
Od obserwacji do schematu terapii
Trzy obserwacje z tego artykułu pomagają zauważyć, co podtrzymuje wadę. To dobry początek. Pełny schemat postępowania, od wywiadu przez etap przygotowawczy po wywoływanie i utrwalanie głosek ciszących, syczących i szumiących, wymaga jednak praktyki pod okiem doświadczonej terapeutki.
Taki schemat ćwiczymy krok po kroku na szkoleniu z diagnozy i terapii seplenienia. Odbędzie się ono 23 i 24 stycznia 2027 r. we Włocławku, a poprowadzi je Beata Nedwidek, neurologopedka, logopedka ortognatyczna i terapeutka miofunkcjonalna. Diagnozę ćwiczysz najpierw na sobie, a potem w parach, a prowadząca pokazuje i poprawia każdy element.
Zobacz program szkolenia
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się seplenienie międzyzębowe od bocznego?
W seplenieniu międzyzębowym czubek języka wsuwa się między zęby, a głoska brzmi tępo, podobnie jak angielskie „th”. W seplenieniu bocznym powietrze wydostaje się bokiem, z jednej albo z obu stron, a głoska jest wyraźnie zniekształcona. Obie wady należą do sygmatyzmu właściwego.
Do jakiego wieku seplenienie międzyzębowe może być normą?
Wymowę międzyzębową często uznaje się za etap rozwoju, który stopniowo ustępuje około 5. roku życia. Niektóre autorki podważają ten pogląd i wiążą międzyzębowość z nieprawidłowym oddychaniem i połykaniem. Dlatego oprócz wieku warto ocenić funkcje, a o terapii decyduje logopedka po badaniu.
Jakie ćwiczenia pomagają przy seplenieniu międzyzębowym?
Ćwiczenia dobiera się po diagnozie, bo zależą od tego, co podtrzymuje wadę. W podejściu miofunkcjonalnym zaczyna się od funkcji: oddychania przez nos, zamkniętych ust w spoczynku, pozycji spoczynkowej języka i połykania. ASHA podaje przykłady prostych ćwiczeń świadomości języka, takich jak unoszenie czubka języka do wałka dziąsłowego albo kląskanie bez pomocy żuchwy.
Ile trwa terapia seplenienia?
Nie da się podać jednego czasu trwania terapii. Zależy on między innymi od rodzaju seplenienia, od tego, czy przyczyna leży w oddychaniu, połykaniu albo zgryzie, a także od tego, czy potrzebne jest leczenie ortodontyczne lub laryngologiczne. Ćwiczenia wymagające samokontroli mogą być za trudne dla młodszych dzieci.
Czy seplenienie może wrócić po zakończonej terapii?
Tak, jeśli nie zmieniły się funkcje, które je podtrzymywały. Trwałe usunięcie artykulacji międzyzębowej bez wyeliminowania przyczyny jest bardzo trudne, dlatego terapia obejmuje nie tylko głoskę, ale też oddychanie, pozycję spoczynkową języka i połykanie.
Źródła
- Banaszkiewicz A., hasła „Seplenienie”, „Seplenienie międzyzębowe” i „Seplenienie boczne”, Encyklopedia Logopedii, Komlogo: https://www.komlogo.pl/encyklopedia/135-a/1440-seplenienie, https://www.komlogo.pl/encyklopedia/135-a/1445-seplenienie-miedzyzebowe, https://www.komlogo.pl/encyklopedia/135-a/1441-seplenienie-boczne
- Stecko E., Hortis-Dzierzbicka M., „Seplenienie międzyzębowe: norma wiekowa czy patologia?”, „Nowa Pediatria” 2000, nr 1, Wydawnictwo Borgis: https://www.czytelniamedyczna.pl/2169,seplenienie-midzyzbowe-norma-wiekowa-czy-patologia.html
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA), Orofacial Myofunctional Disorders, Practice Portal: https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/orofacial-myofunctional-disorders/
- ASHA, Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology, Practice Portal: https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/articulation-and-phonology/
Redakcja: Zespół LogoMowa